लिखित स्मृतीपेक्षाही जुनी यात्रा — पुराणातून जन्मलेली, साधूंनी जपलेली आणि भारताच्या सर्वात पवित्र नद्यांच्या किनारी दर बारा वर्षांनी नूतनीकरण होणारी.
कुंभाची कथा समुद्र मंथनपासून सुरू होते — देव आणि असुर यांनी अमृतच्या शोधात ब्रह्मांडीय सागराचे महामंथन केले. भगवान विष्णूच्या कूर्म अवताराच्या पाठीवर मंदाराचल पर्वताने हजार वर्षांच्या मंथनानंतर दिव्य वैद्य धन्वंतरी अमृताने भरलेला पवित्र कलश — कुंभ — घेऊन जलातून प्रकट झाले.
असुरांकडून अमृत हिरावले जाण्याच्या भीतीने भगवान विष्णूचे वाहन गरुड कलश घेऊन उडून गेले. या पाठलागाच्या बारा दैवी दिवसांत — जे बारा मानवी वर्षांच्या समतुल्य आहेत — अमृताचे चार थेंब प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन आणि नाशिक येथे पडले.
चारही स्थळे एकेका पवित्र नदीशी संबंधित आहेत: प्रयागराजचा गंगा-यमुना-सरस्वती संगम, हरिद्वारची गंगा, उज्जैनची शिप्रा आणि नाशिकची गोदावरी. कुंभ या नगरांमध्ये बृहस्पती, सूर्य आणि चंद्राच्या गतीनुसार बारा वर्षांच्या चक्रात तीन-तीन वर्षांच्या अंतराने फिरतो.
नाशिकचा कुंभ विशेषतः सिंहस्थ म्हणून ओळखला जातो कारण तो बृहस्पती सिंह राशीत प्रवेश करतो तेव्हा होतो — ही ग्रह स्थिती गोदावरीत स्नानाची आध्यात्मिक शक्ती परम शिखरावर नेते असे मानले जाते.
चिनी तीर्थयात्री ह्यु-एन-त्सांग, ज्यांनी सम्राट हर्षाच्या कारकिर्दीत 7व्या शतकात भारताला भेट दिली, यांनी प्रयाग येथील कुंभासारख्या संमेलनाचे सर्वात जुने सविस्तर लिखित वर्णन सोडले. त्यांनी भिक्षू, तपस्वी आणि सम्राटांच्या विशाल सभेचे वर्णन केले जे आपली संपत्ती दान करण्यासाठी आणि पवित्र संगमात स्नान करण्यासाठी येत होते.
आखाड्यांची संस्था — अमृतस्नान (शाही स्नान) मिरवणुकांचे नेतृत्व करणारे लष्करी मठवासी संघटन — आदि शंकराचार्यांनी 8व्या शतकात सनातन धर्माच्या रक्षणासाठी आणि प्रचंड गर्दीत सुव्यवस्था राखण्यासाठी स्थापन केले.
त्र्यंबकेश्वर हे भगवान शिवाच्या बारा पवित्र ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे, आणि येथूनच गोदावरी — जिला दक्षिण गंगा असेही म्हटले जाते — जवळील ब्रह्मगिरी टेकड्यांमधून उगम पावते. हे मंदिर नगर नाथ संप्रदायाचे संस्थापक संत निवृत्तिनाथ यांच्या समाधीचेही स्थान आहे. पेशव्यांनी केलेल्या ऐतिहासिक व्यवस्थेनुसार कुंभादरम्यान दोन्ही परंपरा वेगळ्या राखल्या जातात: वैष्णव आखाडे नाशिकच्या रामकुंडात स्नान करतात, तर शैव आणि संन्यासी आखाडे त्र्यंबकेश्वरमध्ये वेगळे स्नान करतात — हे विभाजन आजही त्या पंथीय संघर्षाला रोखण्यासाठी कायम ठेवले जाते जो पूर्वी सर्व आखाडे एकाच घाटावर एकत्र आल्याने होत असे.
आज कुंभाला युनेस्कोने मानवतेचा अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून मान्यता दिली आहे आणि हे पृथ्वीवरील मानवजातीचे सर्वात मोठे शांतिपूर्ण संमेलन आहे. 2019 च्या प्रयागराज अर्ध कुंभात 24 कोटींहून अधिक यात्रेकरू आले; 2027 च्या नाशिक सिंहस्थात 12 कोटींहून अधिक भाविकांचे स्वागत होण्याची अपेक्षा आहे.
प्रत्येक कुंभ एक जिवंत सातत्य आहे — तीन हजार वर्षांची पुराणकथा, विधी आणि श्रद्धा नदीच्या काठावर ती नेहमी होत आली त्याप्रमाणेच नूतनीकृत होत राहते.
Budget Rooms in Nashik | Guest Houses in Nashik | Hotels in Nashik | Lodges in Nashik | Tent Bookings in Nashik
Astrologers in Nashik | Autos/Taxis in Nashik | Bus Services in Nashik | Car Rentals in Nashik | Hospitals in Nashik | Pandits in Nashik | Puja Bookings in Nashik | Tour & Travels in Nashik
Shree Sant Nivruttinath Maharaj Samadhi Mandir, Trimbakeshwar, Nashik | Shri Swaminarayan Mandir, Nashik | Kevdiban Mhasoba Maharaj Temple, Nashik | Tringalwadi Fort, Igatpuri, Nashik | Ghatandevi Temple, Igatpuri, Nashik | Dhamma Giri Vipassana Centre, Igatpuri, Nashik | Vaitarna Dam, Igatpuri, Nashik | Kushavarta Kund, Trimbakeshwar, Nashik | Renuka Mata Mandir, Chandwad, Nashik | Ganga Godavari Temple, Nashik | Kalsubai Trek, Nashik | Ramshej Fort, Nashik | नाशिकची आकर्षणे मधील सर्व पहा
